"Taşerondan eleman aldık" ve "bürodan geçici işçi aldık" cümleleri sahada birbirinin yerine kullanılıyor. Hukuken bunlar farklı iki modeldir ve karıştırılması denetimde ciddi sonuç doğurur. Bu yazıda alt işveren (taşeron) ilişkisi ile geçici iş ilişkisini karşılaştırıyoruz.
Aşağıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez.
Temel fark: iş mi devrediliyor, işçi mi?
Ayrımı tek cümleyle kurmak mümkün:
- Alt işveren ilişkisinde bir İŞ devredilir. Alt işveren, işin bir bölümünü kendi organizasyonu, kendi yönetimi ve kendi sorumluluğuyla üstlenir. İşçilerine talimatı o verir.
- Geçici iş ilişkisinde bir İŞÇİ devredilir. İşçi sizin tesisinizde, sizin talimatınızla çalışır. İşvereni büro olsa da iş görme borcunu size karşı yerine getirir.
Bu ayrım teorik değil, pratikte belirleyicidir. Bir alt işveren sözleşmesi imzalayıp işçilere doğrudan siz talimat veriyorsanız, ilişki fiilen alt işverenlik olmaktan çıkar ve muvazaa (danışıklı işlem) tartışması doğar. Muvazaa tespit edilirse işçiler baştan itibaren sizin işçiniz sayılabilir.
Karşılaştırma tablosu
| Başlık | Alt işveren (taşeron) | Geçici iş ilişkisi |
|---|---|---|
| Devredilen | İşin bir bölümü | İşçinin iş görme edimi |
| Talimat kimden gelir | Alt işverenden | Sizden |
| Karşı tarafın niteliği | Herhangi bir işveren | İŞKUR yetkili özel istihdam bürosu |
| Yasal dayanak | İş Kanunu — asıl işveren / alt işveren | İş Kanunu — geçici iş ilişkisi |
| Süre sınırı | İşin süresine bağlı | Kural olarak 4 ay, en fazla 2 yenileme |
| Sayı / oran sınırı | Yok | Toplam işçinin dörtte biri |
| Hangi işlerde kurulabilir | İşin yardımcı işleri ve uzmanlık gerektiren bölümleri | Yalnızca kanunda sayılan hâller |
| Ücret ve SGK | Alt işveren öder | Büro öder |
| Ücretten sorumluluk | Asıl işveren birlikte sorumludur | Büro sorumludur |
| İSG sorumluluğu | Her iki işveren | Fiilen çalıştıran (siz) |
| Muvazaa riski | Yüksek | İlişki doğru kurulduysa düşük |
Alt işveren modelinde en büyük risk: birlikte sorumluluk
Alt işveren ilişkisinde asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı işçilik alacaklarından birlikte sorumludur. Yani taşeron ücretleri ödemezse, işçiler doğrudan size başvurabilir.
Bu yüzden alt işveren çalıştırıyorsanız:
- Hakediş ödemelerini SGK ve ücret bordrolarının ibrazına bağlayın
- Aylık SGK hizmet listesini ve ödeme belgelerini dosyalayın
- Sözleşmeye ödenmeyen alacaklar için rücu (geri alma) hükmü koyun
Geçici iş ilişkisinde en büyük risk: sınırların aşılması
Geçici iş ilişkisinde birlikte sorumluluk yoktur ama iki sert sınır vardır: süre ve oran. Dört aylık süre, en fazla iki yenileme ve toplam işçinin dörtte birini aşmama kuralı takip edilmezse ilişki hukuka aykırı hâle gelir.
Ayrıca geçici iş ilişkisi yalnızca kanunda sayılan hâllerde kurulabilir. Kalıcı kadro açığını kapatmak bu hâller arasında değildir.
Hangi durumda hangisi?
Alt işveren uygun düşer:
- İşin tanımlı, ölçülebilir bir bölümünü tamamen devredebiliyorsanız (yemekhane işletmesi, bahçe bakımı, belirli bir montaj hattı)
- Karşı tarafın kendi ekip yönetimi, kendi ustabaşısı, kendi ekipmanı varsa
- İş uzmanlık gerektiriyorsa ve siz o uzmanlığa sahip değilseniz
- İlişki uzun süreli olacaksa
Geçici iş ilişkisi uygun düşer:
- İhtiyaç geçici ve kanunda sayılan bir hâle dayanıyorsa (doğum, askerlik, öngörülemeyen kapasite artışı)
- İşçilerin sizin talimatınızla, sizin ekibinizin içinde çalışması gerekiyorsa
- İhtiyaç dört ay veya daha kısa süreliyse
- Kadronuzun dörtte birini aşmayan bir sayı yeterliyse
Yanlış modelin sonucu
En sık görülen hata, aslında geçici işçi ihtiyacı olan bir işletmenin bunu alt işveren sözleşmesiyle kurgulaması. İşçiler tesise gelir, üretim müdürü onlara doğrudan talimat verir, vardiyalarını siz belirlersiniz — ama kâğıt üzerinde "taşeron hizmet alımı" yazar.
Bu durumda ilişkinin fiili görünümü ile sözleşmesi çelişir. Bir uyuşmazlıkta veya denetimde muvazaa iddiası gündeme gelir ve işçilerin baştan itibaren asıl işverenin işçisi sayılması sonucu doğabilir. Bunun mali karşılığı, kıdem ve ihbar tazminatlarından ücret farklarına kadar geniş olabilir.
Tersi hata da olur: alt işverene devredilebilecek tanımlı bir işi geçici iş ilişkisiyle kurmaya çalışmak, süre ve oran sınırlarına takılır.
Karar için üç soru
- Talimatı kim verecek? Siz vereceksiniz → geçici iş ilişkisi. Karşı taraf verecek → alt işveren.
- Devredilen şey tanımlı bir iş mi, yoksa iş gücü mü? Tanımlı iş → alt işveren. İş gücü → geçici iş ilişkisi.
- İhtiyaç kanunda sayılan geçici bir hâle mi dayanıyor? Evet → geçici iş ilişkisi mümkün. Hayır → geçici iş ilişkisi kurulamaz.
Kısaca
Alt işverenlikte iş, geçici iş ilişkisinde işçi devredilir. Alt işverenlikte asıl işveren işçilik alacaklarından birlikte sorumludur; geçici iş ilişkisinde süre ve oran sınırları katıdır. Modelin adı değil, sahadaki fiili durum belirleyicidir.
Geçici iş ilişkisinin tüm adımlarını özel istihdam bürosu ile personel temini rehberinde topladık. Sahada karşılaşılan hataları personel temininde sık yapılan hukuki hatalar yazısında bulabilirsiniz.
Geçici iş ilişkisi ve insan kaynakları hizmetlerimizi inceleyebilir, sorularınız için SSS sayfamıza bakabilirsiniz.